دانشگاه باقرالعلوم (ع) آیین حکمت 2008-9309 18 1 2026 04 09 Description and Explanation of the Principle of Equilibrium in the Perfect Human Being with an Emphasis on Sadraean Philosophy توصیف و تبیین اصل تعادل در انسان کامل با تأکید بر فلسفة صدرایی 97 122 80156 10.22081/pwq.2026.74409.1279 FA راحله ابراهیمی دانشجوی دکتری رشته حکمت متعالیه، گروه فلسفه و حکمت اسلامی، دانشگاه الزهراء، تهران، ایران شهناز شایان فر دانشیار گروه فلسفه و حکمت اسلامی دانشکده الهیات، دانشگاه الزهراء، تهران، ایران Journal Article 2025 11 13 Within the framework of Transcendent Philosophy (<em>al-Ḥikmah al-Muta‘āliyah</em>), the human being—conceived as a being in a state of perpetual becoming—may, through the traversal of existential degrees, attain a level of perfection in which the diverse modalities of his existence are realized in a state of coherence and comprehensiveness. This characteristic is articulated in Islamic philosophical and mystical literature through the notion of the "Perfect Human" (<em>al-insān al-kāmil</em>). The central question of this inquiry is: How does Mullā Ṣadrā describe and elucidate the principle of equilibrium (<em>al-i‘tidāl</em>) in the Perfect Human? The findings of this research are as follows: First, in describing the equilibrium of the Perfect Human within Ṣadraean philosophy, we observe a defamiliarization of the Aristotelian "golden mean" (<em>al-wasaṭ</em>) and its elevation to the rank of the "comprehensive mean" (<em>al-ḥadd al-jāmi‘</em>). The Perfect Human, by virtue of this comprehensive mean, stands at the acme of perfection, not only possessing "unity within multiplicity" (<em>al-waḥdah fī ‘ayn al-kathrah</em>) but also establishing an "existential equilibrium" among apparently conflicting modalities and dimensions. Through a profound existential connection and moderation between the outward and the inward, the sacred law (<em>sharī‘ah</em>) and the spiritual reality (<em>ḥaqīqah</em>), the temporal and the eternal (<em>duny</em><em>ā </em><em>wa </em><em>ā</em><em>khirah</em>), and the individual and the collective, he offers a harmonious and encompassing model. Second, within Ṣadraean philosophy, this "equilibrium" in the Perfect Human can be explicated on the basis of foundational principles such as the principality of existence (<em>aṣālat al-wujūd</em>), graded unity (<em>al-waḥdah al-tashkīkiyyah</em>), existential motion (<em>al-ḥarakah al-wuj</em><em>ū</em><em>diyyah</em>), the consonance of the three domains of existence, knowledge, and action, and the existential comprehensiveness (<em>jam‘iyyah wujūdiyyah</em>). Third, on this basis, existential equilibrium in the Perfect Human is actualized across three spheres: the epistemic, the existential, and the practical. Fourth, human perfection in Transcendent Philosophy is neither one-dimensional nor exclusively spiritual-mystical; rather, it is grounded in a dynamic balance among seemingly antithetical domains. از منظر حکمت متعالیه، انسان به‌عنوان موجودی در حال صیرورت، می‌تواند با طی مراتب وجودی به مرتبه‌ای از کمال دست یابد که در آن، ساحت‌های مختلف وجودی او در نوعی هماهنگی و جامعیت تحقق می‌یابند. این ویژگی در ادبیات فلسفی و عرفانی اسلامی در قالب مفهوم «انسان کامل» بیان شده است. پرسش اصلی این جستار آن است که ملاصدرا اصل تعادل را در انسان کامل چگونه توصیف و تبیین می‌کند؟ دستاوردهای این پژوهش عبارت‌اند از: نخست، در مقام توصیف تعادل انسان کامل در فلسفة صدرایی، شاهد آشنازدایی از «حد وسط» ارسطویی و ارتقای آن به «حدجامع» هستیم؛ به گونه‌ای که انسان کامل با این حد جامع، در اوج کمال خود قرار دارد و نه تنها واجد «وحدت در عین کثرت» است، بلکه «تعادل وجودی» میان ساحت‏ها و ابعاد به ظاهر متعارض را  نیز برقرار می‌سازد و با ایجاد اتصال وجودی و عمیق اعتدال میان ظاهر و باطن، و شریعت و حقیقت، دنیا و آخرت، فرد و جامعه، الگویی هماهنگ و جامع ارائه می‌دهد. دوم، در فلسفة صدرایی می‌توان بر پایة مبانی‌ای همانند اصالت وجود، وحدت تشکیکی، حرکت جوهری، هماهنگی سه ساحت وجود، معرفت و عمل، و جمعیت وجودی، «تعادل» در انسان کامل را تبیین کرد؛ سوم، بر این اساس، تعادل وجودی در انسان کامل در سه ساحت معرفتی، وجودی و عملی تحقق می‌یابد. چهارم، کمال انسانی در حکمت متعالیه نه یک‌سویه و صرفاً معنوی عرفانی، بلکه مبتنی بر توازن پویا میان ساحت‌های به‌ظاهر متعارض است. https://pwq.bou.ac.ir/article_80156_e3be8283b4e2406feadc1ce9291056e3.pdf