https://pwq.bou.ac.ir/ آیین حکمت fa daily 1 Thu, 09 Apr 2026 00:00:00 +0330 Thu, 09 Apr 2026 00:00:00 +0330 https://pwq.bou.ac.ir/article_80153.html مقاله پیش رو با موضوع «ظرفیت‌سنجی قواعد علم اصول در استنباط‌های کلامی و فلسفی از آیات و روایات» تلاشی است با هدف پاسخ به این سوال که آیا می‌توان از ظرفیت قواعد علم اصول در استنطاق کتاب و سنت، در حوزه معارف حِکمی و اعتقادی، بهره جست یا خیر؟ و در صورت مثبت بودن پاسخ، این ظرفیت تا چه اندازه وجود دارد. در این نوشته که به روش تحلیلی - توصیفی تنظیم شده است، پس از ارائه دیدگاه‌های قابل فرض در پاسخ به این سوال، به دو شکل کلی و موردی، محتوای علم اصول فقه ظرفیت‌سنجی شده است. در روش کلی، با مقایسه میان علم اصول با دو علم کلام و فلسفه از حیث غرض، سنخ گزاره‌ها، روش استنباطی و ابعاد معرفت‌شناختی، وجوه اشتراک و افتراق تبیین شده و در روش موردی، توانِ قواعد جاری در این علم ارزیابی و سپس توان این قواعد در استنباط از کتاب و سنت عیارسنجی شده است. حاصل آنکه، به نظر نگارنده سلب کلی کارکرد قواعد این علم در استنباط از الفاظ وحی صحیح نیست و با ارتقای این قواعد، در کنار راهکارهای جایگزین، می‌توان از کتاب و سنت بهره‌ای حِکمی بر. https://pwq.bou.ac.ir/article_80154.html خداشناسی به عنوان بنیادی‌ترین آموزه ادیان ابراهیمی، نقشی اساسی در شکل‌گیری نظام اعتقادی، ارزش‌های اخلاقی و مناسبات اجتماعی پیروان این ادیان ایفا می‌کند. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی-انتقادی، به بررسی خداشناسی در یهودیت و اسلام از منظر قرآن کریم پرداخته و با تمرکز بر اشتراکات و تفاوت‌های الهیاتی، به تبیین و نقد این دو سنت دینی می‌پردازد. هدف اصلی پژوهش، شناسایی مؤلفه‌های خداشناسی در هر دو دین، تحلیل مقایسه‌ای صفات و افعال الهی، و ارزیابی نقدهای قرآنی بر انحرافات احتمالی است. این تحقیق با روش کیفی، توصیفی - تحلیلی و رویکرد تطبیقی انجام شده و داده‌ها آن از متون مقدس (قرآن کریم و تورات )، سنت‌های دینی (تلمود و احادیث) و تفاسیر معتبر، به‌ویژه المیزان، گردآوری شده‌ است. تحلیل داده‌ها با‌ بهره‌گیریداده‌‌ دابا بهره‌گیری از روش هرمنوتیکی و مقایسه جدولی انجام گرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که هر دو دین بر اصل توحید ابراهیمی تأکید دارند، اما خداشناسی یهودی اغلب قوم‌محور و انسان‌گونه است، در حالی که اسلام بر تنزیه مطلق و جهانی‌ بودن تمرکز دارد. نقدهای قرآنی، از جمله تحریف متون، نسبت فرزند به خداوند، و بخل الهی، این انحرافات را اصلاح کرده و توحید را به سوی مفهومی ناب‌تر هدایت می‌کنند. این تفاوت‌ها ریشه در تأثیرات تاریخی و فرهنگی دارند، مانند تبعید بابلی در یهودیت و بعثت در محیط جاهلی اسلام. در نتیجه، پژوهش بر ظرفیت گفت‌وگوی بین‌ادیانی تأکید دارد و پیشنهاد می‌کند تمرکز بر اشتراکات توحیدی و بازنگری قوم‌محوری، هم‌گرایی الهیاتی را تقویت کند. این مطالعه می‌تواند به کاهش سوءتفاهم‌های دینی و ترویج صلح در جوامع پلورال کمک کند. محدودیت‌ها شامل تمرکز بر متون کلاسیک است و پیشنهاد تحقیقات آتی بررسی تحولات مدرن خداشناسی یهودیت است. https://pwq.bou.ac.ir/article_80155.html هرمنوتیک تبیینی اهل‌بیت (ع) به‌مثابه نظام معرفتی و روش تفسیری، ناظر بر فهم و بازخوانی سنت نبوی در پرتو عقلانیت وحیانی است. این روش در مواجهه با تعارض سیره عملی پیامبر (ص) و سنت روایی منقول از ایشان، به بازسازی معنای قول و فعل نبوی می‌پردازد. سیره‌ عملی پیامبر (ص) جلوه عینی وحی و سنت روایی بازتاب زبانی آن در عرصه نقل و روایت است. با این حال، در برخی موارد، میان سیره عملی و سنت روایی تعارض ظاهری پدید می‌آید که هرمنوتیک تبیینی اهل‌بیت (ع)  در صدد رفع آن بر می‌آید. پژوهش حاضر با روش تحلیلی ـ توصیفی، سازوکارهای معرفتی و روش‌شناختی هرمنوتیک تبیینی اهل‌بیت (ع) را در دو نمونه، یعنی  تقسیم غنایم بر اساس آیه 7 سوره حشر و خطبه 205 نهج البلاغه، بررسی کرده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هر فعل نبوی با توجه به مقام خطاب، شرایط تاریخی و غایت شریعت معنا می‌شود و هرمنوتیک تبیینی اهل‌بیت (ع) با فرایند بازشناسی مراتب معنا در سنت نبوی، عقل را در خدمت وحی قرار  می‌دهد. اهل‌بیت (ع) با ایجاد وحدت نظام‌مند بین قول و فعل نبوی، انسجامی معنایی  پدید آورده‌اند که هم نشانه بلوغ سنت اسلامی است و هم افقی روشن برای بازسازی معرفت دینی در عصر حاضر فراهم می‌سازد. هرمنوتیک تبیینی اهل‌بیت (ع) به‌مثابه نظام معرفتی و روش تفسیری، ناظر بر فهم و بازخوانی سنت نبوی در پرتو عقلانیت وحیانی است. این روش در مواجهه با تعارض سیره عملی پیامبر (ص) باسنت روایی منقول از ایشان، به بازسازی معنای قول و فعل نبوی می‌پردازد. سیره‌ عملی پیامبر (ص) جلوه عینی وحی؛ و سنت روایی بازتاب زبانی آن در عرصه نقل و روایت است. سیره عملی پیامبر (ص) و سنت روایی، همواره با چالش تعارض روبه‌رو بوده است. هرمنوتیک تبیینی اهل‌بیت (ع)، این تعارض را حل کرده‌ است. پژوهش حاضر، با روش تحلیلی ـ توصیفی، تلاش کرده است سازوکارهای معرفتی و روش‌شناختی هرمنوتیک تبیینی اهل‌بیت (ع) را در دو نمونۀ تقسیم غنایم در آیه 7 سوره حشر و خطبه 205 نهج البلاغه بررسی کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هر فعل نبوی با توجه به مقام خطاب، شرایط تاریخی و غایت شریعت معنا می‌شود و هرمنوتیک تبیینی اهل‌بیت (ع)، با فرایند بازشناسی مراتب معنا در سنت نبوی عقل را در خدمت وحی قرار داده است. اهل‌بیت (ع) با ایجاد وحدت نظام‌مند بین قول و فعل نبوی، انسجامی معنایی به وجود آورده است که هم نشانه بلوغ سنت اسلامی است و هم افقی روشن برای بازسازی معرفت دینی در عصر حاضر.هرمنوتیک تبیینی اهل‌بیت (ع) به‌مثابه نظام معرفتی و روش تفسیری، ناظر بر فهم و بازخوانی سنت نبوی در پرتو عقلانیت وحیانی است. این روش در مواجهه با تعارض سیره عملی پیامبر (ص) باسنت روایی منقول از ایشان، به بازسازی معنای قول و فعل نبوی می‌پردازد. سیره‌ عملی پیامبر (ص) جلوه عینی وحی؛ و سنت روایی بازتاب زبانی آن در عرصه نقل و روایت است. سیره عملی پیامبر (ص) و سنت روایی، همواره با چالش تعارض روبه‌رو بوده است. هرمنوتیک تبیینی اهل‌بیت (ع)، این تعارض را حل کرده‌ است. پژوهش حاضر، با روش تحلیلی ـ توصیفی، تلاش کرده است سازوکارهای معرفتی و روش‌شناختی هرمنوتیک تبیینی اهل‌بیت (ع) را در دو نمونۀ تقسیم غنایم در آیه 7 سوره حشر و خطبه 205 نهج البلاغه بررسی کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هر فعل نبوی با توجه به مقام خطاب، شرایط تاریخی و غایت شریعت معنا می‌شود و هرمنوتیک تبیینی اهل‌بیت (ع)، با فرایند بازشناسی مراتب معنا در سنت نبوی عقل را در خدمت وحی قرار داده است. اهل‌بیت (ع) با ایجاد وحدت نظام‌مند بین قول و فعل نبوی، انسجامی معنایی به وجود آورده است که هم نشانه بلوغ سنت اسلامی است و هم افقی روشن برای بازسازی معرفت دینی در عصر حاضر.هرمنوتیک تبیینی اهل‌بیت (ع) به‌مثابه نظام معرفتی و روش تفسیری، ناظر بر فهم و بازخوانی سنت نبوی در پرتو عقلانیت وحیانی است. این روش در مواجهه با تعارض سیره عملی پیامبر (ص) باسنت روایی منقول از ایشان، به بازسازی معنای قول و فعل نبوی می‌پردازد. سیره‌ عملی پیامبر (ص) جلوه عینی وحی؛ و سنت روایی بازتاب زبانی آن در عرصه نقل و روایت است. سیره عملی پیامبر (ص) و سنت روایی، همواره با چالش تعارض روبه‌رو بوده است. هرمنوتیک تبیینی اهل‌بیت (ع)، این تعارض را حل کرده‌ است. پژوهش حاضر، با روش تحلیلی ـ توصیفی، تلاش کرده است سازوکارهای معرفتی و روش‌شناختی هرمنوتیک تبیینی اهل‌بیت (ع) را در دو نمونۀ تقسیم غنایم در آیه 7 سوره حشر و خطبه 205 نهج البلاغه بررسی کند. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که هر فعل نبوی با توجه به مقام خطاب، شرایط تاریخی و غایت شریعت معنا می‌شود و هرمنوتیک تبیینی اهل‌بیت (ع)، با فرایند بازشناسی مراتب معنا در سنت نبوی عقل را در خدمت وحی قرار داده است. اهل‌بیت (ع) با ایجاد وحدت نظام‌مند بین قول و فعل نبوی، انسجامی معنایی به وجود آورده است که هم نشانه بلوغ سنت اسلامی است و هم افقی روشن برای بازسازی معرفت دینی در عصر حاضر. https://pwq.bou.ac.ir/article_80156.html از منظر حکمت متعالیه، انسان به‌عنوان موجودی در حال صیرورت، می‌تواند با طی مراتب وجودی به مرتبه‌ای از کمال دست یابد که در آن، ساحت‌های مختلف وجودی او در نوعی هماهنگی و جامعیت تحقق می‌یابند. این ویژگی در ادبیات فلسفی و عرفانی اسلامی در قالب مفهوم «انسان کامل» بیان شده است. پرسش اصلی این جستار آن است که ملاصدرا اصل تعادل را در انسان کامل چگونه توصیف و تبیین می‌کند؟ دستاوردهای این پژوهش عبارت‌اند از: نخست، در مقام توصیف تعادل انسان کامل در فلسفة صدرایی، شاهد آشنازدایی از «حد وسط» ارسطویی و ارتقای آن به «حدجامع» هستیم؛ به گونه‌ای که انسان کامل با این حد جامع، در اوج کمال خود قرار دارد و نه تنها واجد «وحدت در عین کثرت» است، بلکه «تعادل وجودی» میان ساحت‏ها و ابعاد به ظاهر متعارض را  نیز برقرار می‌سازد و با ایجاد اتصال وجودی و عمیق اعتدال میان ظاهر و باطن، و شریعت و حقیقت، دنیا و آخرت، فرد و جامعه، الگویی هماهنگ و جامع ارائه می‌دهد. دوم، در فلسفة صدرایی می‌توان بر پایة مبانی‌ای همانند اصالت وجود، وحدت تشکیکی، حرکت جوهری، هماهنگی سه ساحت وجود، معرفت و عمل، و جمعیت وجودی، «تعادل» در انسان کامل را تبیین کرد؛ سوم، بر این اساس، تعادل وجودی در انسان کامل در سه ساحت معرفتی، وجودی و عملی تحقق می‌یابد. چهارم، کمال انسانی در حکمت متعالیه نه یک‌سویه و صرفاً معنوی عرفانی، بلکه مبتنی بر توازن پویا میان ساحت‌های به‌ظاهر متعارض است. https://pwq.bou.ac.ir/article_80157.html منطقیان از یک سو، با بیان تعریف برهانف اذعان دارند که برهان، قیاسی است مؤلف از مقدمات یقینی که منتج به نتیجه یقینی است و از سوی دیگر، با بیان معیار لمّیت، قاعده ذوات‌الاسباب و شرایط مقدمات برهان، به قبض و بسط تقسیمات برهان پرداخته اند؛ به عنوان مثال، با طرح قاعده ذوات‌الاسباب، تنها برهان لمّی را معطی یقین دانسته‌اند. حال  این مسئله مطرح است که از میان معیار‌ها و ملاک‌های مؤثر در تقسیم برهان که منطقیان در نظر دارند، کدام‌یک به صواب نزدیک تر است؟ سعی نگارنده متمرکز بر این مطلب است که  با بیان عوامل مؤثر در باب تقسیمات برهان، به نارسایی برخی از آن‌ها از جمله « قاعده ذوات‌الاسباب»، بپردازد وسپس با تکیه بر نظر ملاصدرا (ره)، از میان دیگر نظریات، از یک سو برهان را استدلالی با مقدمات یقینی که نتیجه یقینی دارد تلقی کند و از طرف دیگر، برهان‌های غیر لمّی را در شرایط خاص، یقینی و داخل در تعریف برهان بداند. https://pwq.bou.ac.ir/article_80158.html ابو نصر محمد بن محمد فارابی(259- 339ق/ 872- 950م)، معروف به معلم ثانی، از حکمای بزرگ جهان اسلام است که آثار بسیار مهمی را در زمینه‌های مختلف سیاسی، فلسفی، اخلاقی، اجتماعی، موسیقی و ... از خود به یادگار گذاشته است. با وجود آنکه بخش قابل توجهی از آثار وی تاکنون تصحیح و تحقیق شده است، برخی از آثار او هم‌چنان آن‌گونه که باید تصحیح نشده‌اند که از جمله آن‌ها رسال «الدعاوی القلبیة» است. در صحت انتساب این رساله هیچ تردیدی وجود ندارد. فارابی در این رساله، مباحث مهم و متنوع فلسفی را به‌صورت اجمالی مطرح کرده است. اقسام وجود، صفات واجب تعالی، کیفیت صدور عقول عشره، مبدأ صدور افلاک و اجرام آسمانی، مبادی حرکات در اجسام، مباحث نفس نباتی و حیوانی، قوا و قوانین آن، خیر و شر، مباحث مربوط به انبیاء و معجزات آنان و نیز سعادت انسان، از جمله موضوعاتی است که در این رساله بدان‌ها پرداخته شده است. از ویژگی‌های این تصحیح می‌توان به مقابله و تصحیح رساله بر ساس سه نسخه خطی و یک نسخه چاپی برای نخستین بار، ثبت اختلاف نسخه‌ها در موارد مؤثر در معنا، اصلاح تصحیفات کاتبان، رفع اشکالات تصحیح‌های پیشین، عنوان‌بندی مطالب، تنزیل هامش مناسب، توضیح برخی اصطلاحات و واژگان، اعراب‌‌گذاری در موارد لازم و نیز تحلیل و تبیین برخی از دیدگاه‌های فارابی درباره مباحثی همچون «وحدت واجب‌الوجود»، «کیفیت صدور عقول عشره از ذات باری تعالی» و «ابداع» و تمایز آن با دیدگاه‌های اندیشمندان و حکما اشاره کرد. در تصحیح این اثر از روش قیاسی بهره گرفته شده است.