Al-Farabi and Avicenna's Disagreement on Modality in Disjunctive Propositions

Document Type : Research Paper

Author

PhD Graduate in Philosophy, Imam Khomeini (RA) Educational and Research Institute, Qom, Iran

10.22081/pwq.2026.72957.1250

Abstract

Avicenna restricts the acceptance of "modalities" (jiha, pl. juhāt) to conditional propositions connected (muttaṣila) and considers their application in disjunctive (munfaṣila) propositions invalid. Given the fundamental role of modality in analyzing the truth, permanence, and necessity of propositions, Avicenna's position creates a significant theoretical gap: if disjunctive propositions, like connected ones, have quantifiers (sur), why can't they possess modalities? This article highlights this contradiction and pursues two central questions: First: Why, from Avicenna's perspective, cannot "contradiction" and "coincidence" be considered modalities of disjunctive propositions? Second: Why do the well-known modalities of "necessity," "permanence," and "possibility" not have the capacity to be applied to disjunctive propositions?
While the scholar Tusi (Khwaja Naṣīr al-Din Ṭūsī) offers a vague response by accepting the lack of modalities in disjunctive propositions, this research demonstrates that a more precise answer depends on two fundamental foundations in Avicenna's thought: his specific understanding of the nature of a disjunctive proposition and the reality of "disjunction" in contrast to Al-Farabi, and the denial of a real distinction between necessity and permanence. Based on this, the article argues that none of the four well-known modalities can be applied in a disjunctive proposition; consequently, the division of disjunctive propositions into "with modality" (muwajjiha) and "absolute" (muṭlaqa) is invalid from Avicenna's perspective.

Keywords

Article Title [العربیة]

الجِهات فی المنفصلة عند الفارابی وابن سینا دراسة مقارنة

Abstract [العربیة]

یقتصر ابن سینا قبول الجِهات على القضایا الشرطیة المتّصلة، ویدحض تطبیقها فی الشرطیة المنفصلة. نظرا إلى الدور المحوری للجِهة فی تحلیل الصدق والدوام وضرورة القضایا، فإنّ موقف ابن سینا یخلق فراغاً نظریاً مهمّا: إذا کانت القضایا المنفصلة کالمتصلة ذات سورٍ، فلماذا لا یمکن أن تکون الجهات لهذه القضایا؟ من هذا المنطلق، تسعى هذه الورقة إلى إبراز هذا التناقض، والإجابة عن سؤالین رئیسین، هما: لماذا لا یمکن اعتبار العناد والاتفاق من الجهات فی القضایا المنفصلة من منظور ابن سینا؟ ولماذا لا یمکن إطلاق الجِهات المشهورة، أی الضرورة والدوام والإمکان، على القضایا المنفصلة؟ هذا بینما أنّ المحقق الطوسی یقترح، من خلال افتراض غیاب الجهة فی المنفصلة، إجابة إجمالیة. تظهر هذه الدراسة أنّ الإجابة الأکثر دقّة تتوقّف على أساسین جوهریین فی الإطار الفکری عند ابن سینا: الأول، فهمه الخاص لطبیعة القضیة المنفصلة وحقیقة الانفصال مقارنة بالفارابی، والثانی، إنکاره للتمییز الحقیقی بین الضرورة والدوام. انطلاقا من ذلک، فتستنتج الدراسة أنّ أیاً من الجِهات الأربع المشهورة لا یمکن تطبیقها فی القضایا الشرطیة المنفصلة؛ ومن ثم، فإن تقسیم المنفصلة إلى الموجهة والمطلقة فی الإطار الفکری لابن سینا غیر مبرَّر.

Keywords [العربیة]

  • المنفصلة
  • العنادیة
  • الاتفاقیة
  • الدائمة والضروریة
  • الممکنة
  • الجهات فی المنفصلة
  • ابن سینا

References

ابن‌سهلان ساوی، عمر بن ‏سهلان (1993 م). البصائر النصیریة فی علم المنطق. مقدمه: رفیق عجم. بیروت: [بی‌نا].
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1363). المبدأ والمعاد. تهران: مؤسسه مطالعات اسلامی.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1364). النجاة من الغرق فی بحر الضلالات. تصحیح و مقدمه: محمدتقی دانش‌پژوه. تهران: دانشگاه تهران.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1370). «المسائل الغریبة العشرینیة»، در: منطق و مباحث الفاظ. به کوشش مهدی محقق و توشی‌هیکو ایزوتسو. تهران: دانشگاه تهران.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1375). ترجمه و شرح اشارات و تنبیهات ابن‌سینا. تهران: سروش.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1383 الف). «القیاس»، در: الشفاء: المنطق. مقدمه: ابراهیم مدکور. تحقیق: سعید زاید. قاهره: وزارة الثقافة و الارشاد القومی.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1391 الف). «العبارة»، در: الشفاء: المنطق. مقدمه: ابراهیم مدکور. تحقیق: محمود الخضیری. قاهره: وزارة المعارف العمومیة.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1391 ب). «البرهان»، در: الشفاء: المنطق. مقدمه: ابراهیم مدکور. تحقیق: ابو‌العلا عفیفی. قاهره: وزارة الثقافة و الارشاد القومی.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1400 ق). رسائل الشیخ الرئیس ابن‌سینا. تصحیح: محسن بیدارفر. قم: بیدار.
ابن‌سینا، حسین بن عبدالله (1405 ب). «منطق المشرقیین» در: منطق المشرقیین و القصیدة المزدوجة فی المنطق. قم: [بی‌نا].
ابهری، اثیر‌الدین (1370). «تنزیل الافکار»، در: منطق و مباحث الفاظ. به کوشش مهدی محقق و توشی‌هیکو ایزوتسو. تهران: دانشگاه تهران.
ابوالبرکات بغدادی، هبة الله بن علی (1373). المعتبر فی الحکمة. تصحیح: فتحعلی ‌اکبری. اصفهان: دانشگاه اصفهان.
تهانوی، محمد اعلی بن علی (1996 م). موسوعة کشاف اصطلاحات الفنون و العلوم. مقدمه: رفیق العجم. تحقیق: علی دحروج. ترجمه: جورج زیناتى و عبدالله خالدى. بیروت: مکتبة لبنان ناشرون.
جرجانی، میر سیدشریف علی بن محمد (1407 ق). التعریفات. تحقیق و تعلیقه: عبدالرحمن عمیره. بیروت: عالم الکتب.
جرجانی، میر سیدشریف علی بن محمد [بی‌تا]الف. «حاشیة شرح المطالع»، در: شرح مطالع الانوار فی المنطق، نوشته محمد بن محمد قطب‌الدین رازی چاپ سنگی. قم: کتبی نجفی.
حلی، حسن بن یوسف (1381). الجوهر النضید فی شرح منطق التجرید. قم: بیدارفر.
حلی، حسن بن یوسف (1412 ق). القواعد الجلیة فی شرح الرسالة الشمسیة. تحقیق: فارس حسون تبریزیان. قم: مؤسسة النشر الاسلامی.
خونجی، محمد بن‏ ناماور (1389). کشف الاسرار عن غوامض الافکار. مقدمه و تحقیق: خالد رویهب. تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران - برلین: مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه آزاد برلین.
دوانی، محمد بن اسعد [بی‌تا]. «حاشیة علی حاشیة الجرجانی علی شرح القطب»، در: شروح الشمسیة، [بی‌جا]: شرکة شمس المشرق، الخدمات الثقافیة.
رضایی، رحمت‌الله (1399). «بررسی دیدگاه ابن‌سینا و متأخران درباره تمایز میان دوام و ضرورت». معارف منطقی. ش 13، ص 45-66.
سبزواری، (ملا) هادی بن مهدی (1384). شرح المنظومة. تصحیح: حسن حسن‌زاده آملی. تهران: نشر ناب.
سراج‌الدین ارموی، محمود بن ‏ابی‏بکر (1373). «بیان الحق و لسان الصدق». پایان‌نامه کارشناسی ارشد فلسفه و کلام اسلامی. به کوشش غلامرضا ذکیانی. تهران: دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه تهران.
سهروردی، شهاب‌الدین یحیی (1385). المشارع والمطارحات. مصحح: مقصود محمدی. تهران: حق‌یاوران.
سیالکوتی، عبدالحکیم [بی‌تا]. شروح الشمسیه. بیروت: شرکة شمس المشرق.
شهرزوری، (شمس‌الدین) محمد بن محمود (1383). رسائل الشجرة الالهیة فی علوم الحقایق الربانیة. تحقیق، تصحیح و مقدمه: نجفقلی حبیبی. تهران: [بی‌نا].
غزالی، (ابوحامد) محمد بن محمد (1993 م). معیار العلم فی فن المنطق. مقدمه، تعلیقه و شرح: علی بوملحم. بیروت: دارومکتبة الهلال.
فارابی، (ابونصر) محمد بن محمد (1408-1410 ق). المنطقیات للفارابی. تحقیق و مقدمه: محمدتقی دانش‌پژوه. زیرنظر سیدمحمود مرعشی. قم: مکتبة آیة الله العظمی المرعشی النجفی.
فخر رازی، محمد بن عمر (1381). منطق الملخص. مقدمه، تصحیح و تعلیقه: احد فرامرز قراملکی و آدینه اصغری‌نژاد. تهران: دانشگاه امام صادق (ع).
فخر رازی، محمد بن عمر (1986 م). لباب الاشارات و التنبیهات. تحقیق: احمد حجازی و احمد السقا. قاهره: مکتبة الکلیات الازهریة.
قطب‌الدین رازی، محمد بن محمد (1294 ق). شرح مطالع الانوار فی المنطق. چاپ سنگی. قم: کتبی نجفی.
قطب‌الدین رازی، محمد بن محمد (1386). تحریر القواعد المنطقیة فی شرح الرسالة الشمسیة. حاشیه سیدشریف جرجانی. تصحیح: محسن بیدار‌فر. قم: بیدار.
قطب‌الدین شیرازی، محمود بن مسعود (1380). شرح حکمة الاشراق. به کوشش عبدالله نورانی و مهدی محقق. تهران: دانشگاه تهران ـ مؤسسه مطالعات اسلامی دانشگاه مک‌گیل.
قطب‌الدین شیرازی، محمود بن مسعود (1385). درة التاج: مشتمل بر مقدمه، منطق، امورعامه، طبیعیات، الهیات. به کوشش و تصحیح سیدمحمد مشکات. تهران: حکمت.
کاتبی قزوینی، علی بن عمر (1397 ق). «منطق العین یا عین القواعد در فن منطق». تصحیح: زین‌الدین جعفر زاهدی. نشریه دانشکده الهیات و معارف اسلامی دانشگاه فردوسی. ش 21.
کاتبی قزوینی، علی بن عمر (1998 م). الشمسیة فی القواعد المنطقیة. مقدمه، تعلیقه و تحقیق: مهدی فضل‌الله. بیروت: مرکز الثقافی العربی.
نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد (1370). «اجوبة مسائل السید رکن‌الدین الاسترآبادی»، در: منطق و مباحث الفاظ. به کوشش مهدی محقق و توشی‌هیکو ایزوتسو. تهران: دانشگاه تهران.
نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد (1375 الف). تعلیقه بر اساس الاقتباس. تعلیقه: سیدعبدالله انوار. تهران: نشر مرکز.
نصیرالدین طوسی، محمد بن محمد (1375 ب). الاشارات و التنبیهات. قم: نشر البلاغة.
kneale, Welliam and Martha kneale,1962, The development of logic, Oxford.
Nabil Shehaby, The Propositional logic of Avicenna, 1973, D. Reidel Piblishshing Company, USA.
Theosophia Practica
Volume 17, Issue 4 - Serial Number 4
December 2025
Pages 41-70

Files

Share

How to cite

Statistics