نقش تولیدی حکمت متعالیه در شکل‌گیری اصول حقوقی در نظام حقوقی اسلام

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 طلبه درس خارج، حوزه علمیه قم؛ دکتری، گروه فلسفه حقوق، دانشگاه باقرالعلوم(ع)، قم، ایران

2 استاد، دانشکده علوم اجتماعی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

3 گروه حقوق عمومی، دانشکده حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه تهران، تهران، ایران

10.22081/pwq.2025.72932.1249

چکیده

یکی از مباحث چالشی در نظام‌های حقوقی، چگونگی استخراج اصول حقوقی است که براساس دستگاه معرفتی الهی یا سکولار می‌توان به اصول حقوقی متفاوتی دسترسی پیدا کرد. حکمت متعالیه در بخش دستگاه معرفتی الهی، توان بالایی در تولید و توسعه اصول حقوقی دارد. پژوهش حاضر با بهره‌گیری از روش تحلیلی-توصیفی، به بررسی این پرسش می‌پردازد که نقش تولیدی حکمت متعالیه در شکل‌گیری اصول حقوقی چگونه است؟ این پژوهش، با تحلیل مبانی ملاصدرا در بخش‌های هستی‌شناسی، معرفت‌شناسی و انسان‌شناسی، تلاش می‌کند رابطه طولی و تشکیکی از حق‌های تکوینی -برآمده از نفس انسانی- به سمت اصول حقوقی را بررسی کند. یافته‌ها نشان می‌دهد که ماهیت و اقسام اصول حقوقی در حکمت صدرایی، ماهیتی طولی است که براساس دستگاه حق‌های تکوینی و نفوس سه‌گانه قابل شناسایی است. رقیقه حق‌های تکوینی درجه اول و دوم به سمت شکل‌گیری اصول حقوقی حرکت می‌کنند. اصول حقوقی در سه مرتبه تشکیل وجود موجودات یعنی در مرتبه نفس نباتی، نفس حیوانی و نفس انسانی قابل شناسایی هستند.

کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

The Productive Role of Hikmah Muta‘āliyah (Transcendent Theosophy) in the Formation of Legal Principles in the Islamic Legal System

نویسندگان [English]

  • Ghasem Babaei 1
  • Hamid Parsania 2
  • Sayed Mohammad Hossein Kazemini 3
1 External Studies Student, Qom Seminary; PhD., Department of Philosophy of Law, Baqir al-Olum University, Qom, Iran
2 Professor, Faculty of Social Sciences, University of Tehran, Tehran, Iran
3 Department of Public Law, Faculty of Law and Political Science, University of Tehran, Tehran, Iran
چکیده [English]

One of the challenging discussions in legal systems concerns the manner of extracting legal principles (Usūl Huqūqiy), whereby based on a divine or secular epistemological system, one can access different legal principles. Hikmah Muta‘āliyah (Transcendent Theosophy), in the section of the divine epistemological system, possesses high capability in the production and development of legal principles. The present research, utilizing a descriptive-analytical method, addresses the question: What is the productive role of Hikmah Muta‘āliyah in the formation of legal principles? This research, by analyzing the foundations of Mullā Sadrā in the fields of ontology, epistemology, and anthropology, attempts to examine the longitudinal (Tūlī) and graduated (Tashkīkī) relationship from ontological rights (Huqūq Takwīniy)—arising from the human soul (Nafs Insāniy)—toward legal principles. The findings indicate that the nature and categories of legal principles in Sadrian philosophy are of a longitudinal nature, which are identifiable based on the system of ontological rights and the threefold souls. The tenuity (Raqīqah) of the first and second-degree ontological rights moves toward the formation of legal principles. Legal principles are identifiable at the three levels of the formation of the existence of beings, namely at the level of the vegetative soul (Nafs Nabātiy), the animal soul (Nafs Hayawāniy), and the human soul (Nafs Insāniy).

کلیدواژه‌ها [English]

  • Legal principles (Usūl Huqūqiy)
  • Hikmah Muta‘āliyah (Transcendent Theosophy)
  • Ontological rights (Huqūq Takwīniy)
  • Legal system (Nizām Huqūqī)
  • Vegetative soul (Nafs Nabātiy)
  • Animal soul (Nafs Hayawāniy)
  • Human soul (Nafs Insāniy)

مراجع

پژوهشگاه حوزه و دانشگاه (1368). درآمدی بر حقوق اسلامی. تهران: انتشارات سمت.
جعفری تبار، حسن (1383). مبانی فلسفی تفسیر حقوقی. تهران: انتشارات سهامی.
جعفری لنگرودی، محمدجعفر (1401). فلسفه حقوق مدنی. گنج دانش، چاپ پنجم، ج1.
جغتائی، عباس و همکاران (1398). قلمرو اصول حقوقی و رابطه آنها با منابع. مطالعه حقوق تطبیقی معاصر، 10(18).
جوادی آملی، عبدالله (1385). حق و تکلیف. قم: مرکز نشر اسراء.
جوادی آملی، عبدالله (1386). رحیق مختوم. قم: مرکز نشر اسراء، ج1-2.
جوادی آملی، عبدالله (1389). تسنیم. قم: نشر اسراء، چاپ سوم، ج4، 9، 13.
جوادی آملی، عبدالله (1397). فلسفه حقوق بشر. قم: مرکز نشر اسراء، چاپ نهم.
حیاتی، علی عباس (1397). مفهوم اصل حقوقی و مقایسه آن با قاعده حقوقی: مطالعه تطبیقی در حقوق ایران و فرانسه. دانش حقوق مدنی، 7(2)، ص۱۵-۲۶.
دادجو، ابراهیم (1397). علم النفس مشائیان مسلمان. تهران: انتشارات موسسه فرهنگی دانش و اندیشه.
دفتر همکاری حوزه و دانشگاه (1368). درآمدی بر حقوق اسلامی. تهران: انتشارات سمت.
دل وکیو، ژرژ (1380). فلسفه حقوق. ترجمه جواد واحدی. تهران: میزان.
روسو، ژان ژاک (1354). قرارداد اجتماعی. ترجمه شکیباپور. تهران فرخی.
زارع، مهدی؛ حکمت‌نیا، محمود (1402). نسبت‌سنجی رابطه حقوق و اخلاق در نگرش حکمت متعالیه و مبانی حقوق بشر. حکمت اسراء، 15(2).
سبزواری، هادی (1369). شرح منظومه. تهران: نشر ناب، ج1.
صادقی، محسن (1394). اصول حقوقی و جایگاه آن در حقوق موضوعه. تهران: بنیاد حقوقی میزان.
صدرالدین شیرازی، محمد ابن ابراهیم (1354). المبدأ المعاد. تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران.
صدرالدین شیرازی، محمد ابن ابراهیم (1388). الشواهد الربوبیه. قم: نشر بوستان کتاب، چاپ پنجم.
صدرالدین شیرازی، محمد ابن ابراهیم (1422ق). شرح الهدایة الاثیریة. بیروت: موسسه التاریخ العربی.
صدرالدین شیرازی، محمد ابن ابراهیم (1430ق). اسفار. قم: نشر طلیعه النور، چاپ سوم، ج8-9، 3، 1.
صدری ‌افشاری، غلامحسین؛ حکمی، نسرین؛ حکمی، نسترن (1381). فرهنگ معاصر فارسی امروز. فرهنگ معاصر زبان، چاپ دوم.
طالبی، محمدحسین (1393). درآمدی بر فلسفه حق. قم: انتشارات حوزه و دانشگاه.
طریحی (1365). مجمع البحرین. مرتضوی، ج5.
غروی اصفهانی، محمدحسین (1419ق). حاشیه کتاب مکاسب. المحقق، ج1.
کاتوزیان. ناصر (1377). فلسفه حقوق. تهران: شرکت سهامی انتشار، ج1.
مدرس، علی‌اصغر (1376). حقوق فطری، یا، مبانی حقوق بشر. نوبل.
مصباح یزدی، محمدتقی (1391). آموزش فلسفه. قم: انتشارات مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ج1.
موراوتز، توماس (1391). فلسفه حقوق: مبانی و کارکردها. مترجم: بهروز جندقی. پژوهشکده حوزه و دانشگاه.
نبویان، محمود (1388). حق و چهار پرسش بنیادین. قم: انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
نبویان، محمود (1392). چیستی حق. قم: انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی.
Bekaert, H. (1963). Introduction à l'étude du droit. Bruxelles: Émile Bruylant.
Pineschi, L. (2015). General Principles of Law: The Role of the Judiciary. Springer.
آیین حکمت
دوره 17، شماره 3
مهر 1404
صفحه 48-27

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار