بررسی تحلیلی انتقادی خداشناسی یهود و اسلام از نظر قرآن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 مدیر گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه ملایر

2 دانش آموخته کارشناسی ارشد فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه ملایر، همدان، ایران

10.22081/pwq.2026.73686.1264

چکیده

خداشناسی به عنوان بنیادی‌ترین آموزه ادیان ابراهیمی، نقشی اساسی در شکل‌گیری نظام اعتقادی، ارزش‌های اخلاقی و مناسبات اجتماعی پیروان این ادیان ایفا می‌کند. پژوهش حاضر با رویکردی تحلیلی-انتقادی، به بررسی خداشناسی در یهودیت و اسلام از منظر قرآن کریم پرداخته و با تمرکز بر اشتراکات و تفاوت‌های الهیاتی، به تبیین و نقد این دو سنت دینی می‌پردازد. هدف اصلی پژوهش، شناسایی مؤلفه‌های خداشناسی در هر دو دین، تحلیل مقایسه‌ای صفات و افعال الهی، و ارزیابی نقدهای قرآنی بر انحرافات احتمالی است. این تحقیق با روش کیفی، توصیفی - تحلیلی و رویکرد تطبیقی انجام شده و داده‌ها آن از متون مقدس (قرآن کریم و تورات )، سنت‌های دینی (تلمود و احادیث) و تفاسیر معتبر، به‌ویژه المیزان، گردآوری شده‌ است. تحلیل داده‌ها با‌ بهره‌گیریداده‌‌ دابا بهره‌گیری از روش هرمنوتیکی و مقایسه جدولی انجام گرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که هر دو دین بر اصل توحید ابراهیمی تأکید دارند، اما خداشناسی یهودی اغلب قوم‌محور و انسان‌گونه است، در حالی که اسلام بر تنزیه مطلق و جهانی‌ بودن تمرکز دارد. نقدهای قرآنی، از جمله تحریف متون، نسبت فرزند به خداوند، و بخل الهی، این انحرافات را اصلاح کرده و توحید را به سوی مفهومی ناب‌تر هدایت می‌کنند. این تفاوت‌ها ریشه در تأثیرات تاریخی و فرهنگی دارند، مانند تبعید بابلی در یهودیت و بعثت در محیط جاهلی اسلام. در نتیجه، پژوهش بر ظرفیت گفت‌وگوی بین‌ادیانی تأکید دارد و پیشنهاد می‌کند تمرکز بر اشتراکات توحیدی و بازنگری قوم‌محوری، هم‌گرایی الهیاتی را تقویت کند. این مطالعه می‌تواند به کاهش سوءتفاهم‌های دینی و ترویج صلح در جوامع پلورال کمک کند. محدودیت‌ها شامل تمرکز بر متون کلاسیک است و پیشنهاد تحقیقات آتی بررسی تحولات مدرن خداشناسی یهودیت است.











کلیدواژه‌ها

عنوان مقاله [English]

An Analytical-Critical Examination of Jewish and Islamic Theology from the Perspective of the Qur'an

نویسندگان [English]

  • Jamal Soroush 1
  • Shahin Derikvandi 2
1 1Assistant Professor, Department of Philosophy and Islamic Theology, Malayer University, Hamadan, Iran
2 2MA Graduate in Philosophy and Islamic Theology, Malayer University, Hamadan, Iran
چکیده [English]

Theology (the conception of God), as the foundational pillar of the Abrahamic religions, plays a pivotal role in the formation of beliefs, values, and social interactions. This study undertakes an analytical-critical examination of the theology of Judaism and Islam from the perspective of the Qur'an, focusing on theological commonalities and divergences to elucidate and critique these concepts. The primary objectives include identifying theological beliefs in both religions, comparatively analyzing divine attributes, and assessing Qur'anic critiques of potential deviations. The research employs a qualitative descriptive-analytical method with a comparative approach, drawing upon data from sacred scriptures (the Torah and the Qur'an), religious traditions (the Talmud and ḥadīth), and authoritative commentaries (such as al-Mīzān). Analyses are conducted using hermeneutic methods and tabular comparisons to enhance clarity and validity. The findings indicate that while both religions emphasize Abrahamic monotheism, Jewish theology is often characterized by ethnocentric and anthropomorphic tendencies, whereas Islam focuses on absolute divine transcendence (tanzīh) and universalism. The Qur'anic critiques—including textual distortion (taḥrīf), attributing progeny to God, and divine miserliness—rectify these deviations and steer monotheism toward a more pristine conception. These differences are rooted in historical and cultural influences, such as the Babylonian exile in Judaism and the prophetic mission (biʿtha) in the pre-Islamic Arabian milieu of Islam. In conclusion, the study underscores the potential for interfaith dialogue and suggests that focusing on shared monotheistic principles and revising ethnocentric tendencies can foster theological convergence. This research may contribute to reducing religious misunderstandings and promoting peace in pluralistic societies. Limitations include the exclusive focus on classical texts, and future research is proposed to examine modern developments in Jewish theology.




کلیدواژه‌ها [English]

  • Islam
  • Judaism
  • Theology (Theodicy/Divine Conception)
  • Comparative Analysis
  • Qur'anic Critique

مراجع

  1. قرآن کریم.
  2. تورات.
  3. ابن‌تیمیه، احمد بن عبدالحلیم. (1425 ه.ق.). الجواب الصحیح لمن بدل دین المسیح. ریاض: دارالعاصمة.
  4. ابن‌حزم، علی بن احمد. (1430 ه.ق.). الفصل فی الملل والأهواء والنحل. بیروت: دارالکتب العلمیة.
  5. باقری، محمد. (1400). تحلیل تطبیقی ادیان ابراهیمی. تهران: انتشارات سمت.
  6. جوادی آملی، عبدالله. (1398). توحید در قرآن. قم: انتشارات اسرا.
  7. حسینی، سید محمد. (1397). نقدهای قرآنی بر ادیان. تهران: انتشارات حکمت.
  8. حیدری، محمد صادق؛ ربیع نتاج، سیدعلی اکبر؛ حلیمی جلودار، حبیب الله. (1396). نگاهی تطبیقی به خداشناسی اسلام و یهود. قم: انتشارات دارالعلم.
  9. الرازی، فخرالدین. (1420 ه.ق.). التفسیر الکبیر. قاهره: دار احیاء التراث العربی.
  10. الزمخشری، محمود بن عمر. (1422 ه.ق.). الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل. بیروت: دارالکتاب العربی.
  11. سلیمانی، عبدالرحیم. (1400). نگاهی به خداشناسی یهود. فصلنامه پژوهش‌های قرآنی، ش 26(3).
  12. شریفی، احمد. (1399). مفهوم توحید در ادیان. قم: انتشارات دارالفکر.
  13. طباطبایی، محمدحسین. (1390). تفسیر المیزان (جلد 1). تهران: دارالکتب الإسلامیة.
  14. الطبرسی، فضل بن حسن. (1418 ه.ق.). مجمع البیان فی تفسیر القرآن. بیروت: مؤسسة الأعلمی للمطبوعات.
  15. علوی، مهدی. (1398). یهودیت از منظر اسلام. تهران: انتشارات فرهنگ و اندیشه.
  16. فخاری، علیرضا؛ ابراهیمی، لیلا. (1401). نقد و بررسی ادعای برتری یهود بر سایر ملل از منظر قرآن. فصلنامه الهیات تطبیقی، ش18(4).
  17. فعال عراقی‌نژاد، حسین. (1400). یهود در المیزان. تهران: انتشارات دلیل ما.
  18. کریمی، علی. (1401). «تأثیر فرهنگ بر خداشناسی یهود». مجله مطالعات تاریخی، ش12(1).
  19. محمدمهر، علی‌اکبر. (1399). «خدا در اندیشه یهود از دریچه تورات». مجله مطالعات ادیان، ش15(2).
  20. مطهری، مرتضی. (1395). خدا در اسلام. تهران: صدرا.
  21. مغنیه، محمد جواد. (1380). تفسیر کاشف. تهران: اسلامی.
  22. ناصری، رضا. (1396). ادیان ابراهیمی و گفت‌وگوی بین‌ادیانی. تهران: نگاه معاصر.
  23. نقوی، حسین. (1399). تاریخ یهودیت در روایت امامیه. قم: زمزم هدایت.
  24. ولی خواه، محمد. (1393). پلورالیسم دینی از منظر قرآن و سنت. تهران: راه ابریشم.

 

 

منابع انگلیسی

  1. Armstrong, K. (2014). Fields of blood: Religion and the history of violence. New York: Knopf.
  2. Cohen, S. M. (2007). From the Maccabees to the Mishnah (2nd ed.). Louisville: Westminster John Knox Press.
  3. Firestone, R. (2012). An introduction to Islam for Jews. Philadelphia: Jewish Publication Society.
  4. Goldenberg, R. (2007). The origins of Judaism: From Canaan to the rise of Islam. Cambridge: Cambridge University Press.
  5. Knitter, P. F. (2005). The myth of religious superiority: Multifaith explorations of religious pluralism. Maryknoll: Orbis Books.
  6. Lazarus-Yafeh, H. (1992). Intertwined worlds: Medieval Islam and Bible criticism. Princeton: Princeton University Press.
  7. Neusner, J. (2006). Judaism: An introduction. London: Penguin Books.

 

فایل ها

هم رسانی

ارجاع به این مقاله

آمار