تصحیح انتقادی رساله «الدعاوی القلبیة» از آثار فلسفی فارابی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه فلسفه و کلام، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران

2 استادیار گروه تصحیح، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، قم، ایران

10.22081/pwq.2026.73553.1261

چکیده

ابو نصر محمد بن محمد فارابی(259- 339ق/ 872- 950م)، معروف به معلم ثانی، از حکمای بزرگ جهان اسلام است که آثار بسیار مهمی را در زمینه‌های مختلف سیاسی، فلسفی، اخلاقی، اجتماعی، موسیقی و ... از خود به یادگار گذاشته است. با وجود آنکه بخش قابل توجهی از آثار وی تاکنون تصحیح و تحقیق شده است، برخی از آثار او هم‌چنان آن‌گونه که باید تصحیح نشده‌اند که از جمله آن‌ها رسال «الدعاوی القلبیة» است. در صحت انتساب این رساله هیچ تردیدی وجود ندارد. فارابی در این رساله، مباحث مهم و متنوع فلسفی را به‌صورت اجمالی مطرح کرده است. اقسام وجود، صفات واجب تعالی، کیفیت صدور عقول عشره، مبدأ صدور افلاک و اجرام آسمانی، مبادی حرکات در اجسام، مباحث نفس نباتی و حیوانی، قوا و قوانین آن، خیر و شر، مباحث مربوط به انبیاء و معجزات آنان و نیز سعادت انسان، از جمله موضوعاتی است که در این رساله بدان‌ها پرداخته شده است.
از ویژگی‌های این تصحیح می‌توان به مقابله و تصحیح رساله بر ساس سه نسخه خطی و یک نسخه چاپی برای نخستین بار، ثبت اختلاف نسخه‌ها در موارد مؤثر در معنا، اصلاح تصحیفات کاتبان، رفع اشکالات تصحیح‌های پیشین، عنوان‌بندی مطالب، تنزیل هامش مناسب، توضیح برخی اصطلاحات و واژگان، اعراب‌‌گذاری در موارد لازم و نیز تحلیل و تبیین برخی از دیدگاه‌های فارابی درباره مباحثی همچون «وحدت واجب‌الوجود»، «کیفیت صدور عقول عشره از ذات باری تعالی» و «ابداع» و تمایز آن با دیدگاه‌های اندیشمندان و حکما اشاره کرد. در تصحیح این اثر از روش قیاسی بهره گرفته شده است.



کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Critical Edition of the Treatise "al-Daʿāwī al-Qalbiyyah" (The Heart's Claims), from the Philosophical Works of al-Fārābī

نویسندگان [English]

  • Akbar Asad Alizadeh 1
  • sayedaliasghar alavi 2
1 1Assistant Professor, Department of Philosophy and Theology, Research Institute of Islamic Sciences and Culture, Qom, Iran
2 2Assistant Professor, Department of Critical Editing, Research Institute of Islamic Sciences and Culture, Qom, Iran
چکیده [English]

Abū Naṣr Muḥammad ibn Muḥammad al-Fārābī (d. 339 AH / 950 CE), known as the "Second Master" (al-Muʿallim al-Thānī), ranks among the preeminent philosophers of the Islamic world, leaving behind a substantial corpus of works in diverse fields including politics, philosophy, ethics, social theory, music, and others. Notwithstanding that a considerable portion of his oeuvre has thus far been edited and studied, some of his writings have not received the critical editorial attention they deserve. Among these is the treatise al-Daʿāwī al-Qalbiyyah (The Heartfelt Claims), whose attribution to al-Fārābī is beyond dispute. In this treatise, al-Fārābī presents in a concise manner various important philosophical themes, including the divisions of existence, the attributes of the Necessary Existent (wājib al-wujūd), the manner of emanation of the ten intellects (al-ʿuqūl al-ʿasharah), the principle of emanation of the celestial spheres and heavenly bodies, the principles of motion in physical objects, the vegetative and animal soul with their faculties and laws, good and evil, matters pertaining to prophets and their miracles, and human felicity (saʿādah). The present critical edition, undertaken for the first time on the basis of three manuscripts and one printed version, is distinguished by the following features: recording variant readings in cases affecting meaning, correcting scribal errors, rectifying deficiencies of previous editions, introducing systematic section headings, providing appropriate marginal annotations, elucidating select technical terms and expressions, supplying vocalization (iʿrāb) where necessary, and offering analytic exposition of certain Fārābian doctrines addressed in the treatise—particularly regarding the unity of the Necessary Existent, the modality of emanation of the ten intellects from the Divine Essence, and the theory of ibdāʿ (innovative creation)—while also delineating their distinctiveness in relation to the theories of other thinkers and philosophers. The editorial method employed in this work is the comparative-recensional (qiyāsī) approach.



کلیدواژه‌ها [English]

  • al-Fārābī
  • al-Daʿāwī al-Qalbiyyah
  • Attributes of the Necessary Existent
  • Critical Edition
  • Ten Intellects
  • Ibdāʿ (Innovative Creation)
  1. ابن سینا، حسین بن عبد اللّه (1381ش). الإشارات و التنبیهات. قم: ب‍وس‍ت‍ان‌ ک‍ت‍اب‌.
  2. ابن سینا، حسین بن عبد اللّه (1404ق). التعلیقات‏. تحقیق: عبد الرحمن بدوى‏، بیروت‏، مکتبة الاعلام الاسلامى.‏ ‏
  3. ابن سینا، حسین بن عبد اللّه (1405ق). الشفاء (الطبیعیات). قم: نشر کتاب‌خانه آیت اللّه مرعشی نجفی (ره).
  4. ابن ندیم، محمد بن اسحاق ( بی تا). الفهرست. بیروت. دار المعرفة.
  5. اسدعلی زاده، اکبر (1404ق). تصحیح انتقادی رساله الملّة والفقه المدنی، علوم سیاسی، 28(4)، ص85-126.
  6. اشعری‌، ابوالحسن ‌(1400ق‌). مقالات‌ الاسلامیین‌ واختلاف المصلین. به‌ کوشش‌ هلموت‌ ریتر، آلمان- ویسبادن‌: فرانس شتاینر.
  7. آقایانی چاوشی، جعفر (1383ش). کتابشناسی توصیفی فارابی. تهران، انتشارات هرمس.
  8. آل باسین، جعفر (1405ق). الفارابی فی حدوده ورسومه، بیروت: عالم الکتب.
  9. بغدادى، اسماعیل (1951م). هدیة العارفین، اسماء المؤلفین وآثار المصنفین. 2جلد، بیروت، دار إحیاء التراث العربی .
  10. جرجانی، علی بن محمد (1370ش). التعریفات. تهران: انتشارات ناصر خسرو.
  11. حفنی، عبد المنعم (1992م). المعجم الفلسفى. قاهره: مکتبة مدبولی.
  12. رازى‏، فخر الدین (1373ش). شرح عیون الحکمة، ج‏2، تحقیق: محمد حجازى احمد على سقا. تهران، موسسة الصادق (ع‏).
  13. سبزواری، هادی (1369ش). شرح المنظومه. تصحیح و تعلیق: حسن حسن زاده آملی، نشر ناب، تهران.
  14. شهرستانی، محمد بن عبد الکریم (1364ش). الملل والنحل. قم: نشر الشریف الرضی‏.
  15. شیرازی، صدر الدین محمد (1354ش‏). المبدأ والمعاد. تصحیح: سید جلال الدین آشتیانى‏. تهران‏. انجمن حکمت و فلسفه ایران‏.
  16. شیرازی، صدر الدین محمد (1368ش). الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة. قم: مکتبة المصطفوی.
  17. شیرازی، صدر الدین محمد (1378ش‏). رسالة فى الحدوث. تحقیق: سید حسین موسویان‏. تهران، بنیاد حکمت اسلامى صدرا.
  18. طوسی، نصیر الدین محمد(1386ش). شرح الإشارات والتنبیهات. قم: بوستان کتاب.
  19. طوسی، نصیر الدین محمد (1405ق). نقد المحصل. بیروت: دارالأضواء.
  20. فارابی، محمد بن محمد (1345ق). إثبات المفارقات(ضمن مجموعه رسائل فارابی).. هند، حیدر آباد دکن.
  21. فارابی، محمد بن محمد (1349ق). شرح رساله زیتون الکبیر الیونانی (ضمن مجموعه رسائل فارابی). هند، حیدر آباد دکن.
  22. فارابی، محمد بن محمد (1986م). کتاب الملّة، تحقیق: محسن مهدی، بیروت، دار المشرق، المطبعة الکاثولیکیة.
  23. فارابی، محمد بن محمد (1405ق). الجمع بین رای الحکیمین. تهران: مکتبة الزهراء.
  24. فارابی، محمد بن محمد (1405ق)‏. فصول منتزعة. تصحیح وتعلیق: فوزى نجار، تهران، المکتبة الزهراء (ع‏) .
  25. فارابی، محمد بن محمد (1413ق). التعلیقات( ضمن الاعمال الفلسفیة). تصحیح و تعلیق: جعفر آل یاسین، بیروت، دار المناهل.
  26. فارابی، محمد بن محمد (1907م). عیون‏ المسائل ونتائج العلوم(ضمن المجموع للمعلم الثانی). تصحیح: عبد الرحمن مکودی. مصر. قاهره. مطبعة السعادة.
  27. فارابی، محمد بن محمد (1964م). السیاسة المدنیة. تحقیق: فوزی متری نجّار، بیروت، المطبعة الکاثولیکیة. (1996م)، بیروت‏، مکتبة الهلال‏.
  28. فارابی، محمد بن محمد (1991م). مبادی آراء أهل المدینة الفاضلة. تحقیق و تعلیق: البیر نصری نادر، بیروت، دار المشرق.
  29. فیومى، أحمد بن محمد (1414ق). المصباح المنیر. قم: موسسه دار الهجرة.
  30. کندی، یعقوب بن اسحاق (1387ش). مجموعه رسائل فلسفی کندی. مترجم: یوسف ثانی، محمود تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.